تيلكي‌اينن قارغا متللري (داستان‌هاي فولكلوريك قشقايي) / انتشارات قشقايي

انتشارات قشقايي :

بؤيوٌك تاريٌ آديٌ‌ايٌنان

تيلكي‌اينن قارغا متللري

(داستان‌هاي فولكلوريك قشقايي)

ترجمه و نگارش: ناهید (اولدوز) نوروزی چگینی

ویراستار:  اسداله مردانی رحیمی/ حروفچین و صفحه­آرا: اسداله رحیمی مردانی / ناشر: انتشارات قشقايي/ نوبت چاپ: اول، 1389/ شمارگان: 2000 جلد /قيمت: 1000 تومان

فهرست: پیشگفتارمقدمه/ قارقاینان تیلکی /قارغا قوْناقليٌغي / اوچر، قچر / يا گؤله يا خرمنه / گل آرديٌما / تيلكي‌نينگ آبا حؤرمگي / تيلكي و ده‌وه / قورد باشيٌ / كاكا قورد عئيدينگ موبارك آرزيٌ-وايا / تيلكي‌یینن و تازيٌ…چيلمه‌ميش گديك

هر گئجه‌لر آسمانا اولدوز گلَر

سحر چاغيٌ آسماندا گولدوز اوْلار

بيري منيم؛ اوْنو سنينگ، اوشاقلاريٌنگ؛

يئره دوٌشن، سويا دوٌشن دوٌشمنلرينگ.

آي اوشاقلار! قره‌نگينگيز ايشيق اوْلسون

اولدوز گله هر گئجه‌ميز ايشيقلاشا

اولدوز تكين ايشيقلاشام.

اوشاقلارا اتَل دئيه‌م،

متَل دئيه‌م.

«اولدوز (ناهيد)»

پیشگفتار

هنوز خوب به خاطر دارم … شب بود، همه جا تاريك، همه جا ساكت، آسمان چشم غره مي‌رفت، ابرها مي‌گريستند و زمين مي‌لرزيد؛ شايد زمين هم مثل ما چيزي براي پوشيدن نداشت و شايد…

هنوز خوب به خاطر دارم خانه‌‌ي كاهگلي‌مان و چادري را كه در حياط برپا كرده بوديم تا زير آوار نمانيم؛ شبهايي كه «آنام» شهرزاد قصّه گوي «قره‌نگي گئجه‌لر» مي‌شد؛ «آنام» از متلهاي فولكلوريك ايل برايمان مي‌گفت؛ از «تيلكي و قارغا»، «آغساق جئيران»، موللا متلي، «جنّ و آل» و …

آري آل؛ آلي كه چاره‌اش فقط در دعا و ثنا و «قچ قره قچ» ملّاها بود … متلهاي «اصلي و كرم»، «غريب و صنم»، از تفنگداران ايل، مردان كوه و كمر؛ «آنام» مي‌گفت و ما هم در ذهن كوچكمان نقّاشي مي‌كرديم؛ شايد براي لالايي كودكان فردايمان؟!

ما «ائل اوشاقي»ها بزرگ و بزرگتر شديم و از بزرگمرد ايل آموختيم كه چگونه متلهاي ايل را براي كودكانمان به ارث بگذاريم؛ مگر نه اينكه ما هم داراي پيشينه‌ي فرهنگي بسيار غني هستيم و احوال خاصّ زندگي خود را داريم؟ آري مردي برخاسته از پهناي دشت ايل پر افتخارمان، مردي از سيه چادرهاي ايل در چادرهاي سفيد ايل؛ قلم به دستمان داد تا متلهاي ايل را بر كاغذ ديكته كنيم؛ مردي كه بر ما ايلياتيها مي‌باليد؛ او كسي نبود جز «استاد محمد بهمن‌بيگي»

محمد بهمن بيگي نه در كلاسهاي مزيّن شهري بلكه در ايل، در دشت، در كوه و در زير چادر سفيد به ما ياد داد تا نبرد سرداران بزرگ ايل را بدون هيچ ترس و واهمه‌اي در گوش تاريخ هجّي كنيم؛ مگرنه سرداراني همچون «صولت الدّوله قشقايي» و همراهانش در نهضت مشروطه از خاك همين ايل پر شوكت ما پا گرفته‌اند؟ همان طور كه در نظام مقدّس جمهوري اسلامي هم سرداران شهيدي چون تمراس و الياس چگيني و هزاران شهيد ديگر براي دين و وطن اسلاميمان خون خود را فدا كردند.

آري بهمن بيگي با بيان و قلم، مادران ايل با متلها و سرداران ايل با تفنگها و رشادتهاي خود «قره‌نگي»هاي ايل را «ايشيق» ‌كردند؛ آنان به ما آموختند كه ما همانند «بَن»ها و «ارجن»هايمان از ريشه‌داران اين خاكيم و بايد كه مانند آنها ريشه‌دار و سر بلند بمانيم و مانند «قره‌آغاج» براي هميشه جاري و خروشان باشيم.

ن والقلم و ما یسطرون و من امروز قلمي را كه استاد محمد بهمن بيگي به دستم داد، متلهاي فولكلوريك ايل را براي كودكاني مي‌نگارم كه شايد ندانند در گذشته چه فرهنگ غني و اصيلي داشته‌اند، و علی‌رغم اینکه در رشته‌ی فیلم‌سازی و کارگردانی فارغ‌التحصیل شده‌ام مفتخرم که با نگارش داستان‌های فولکلوریک ترکی قشقایی که تا این زمان رونقی نداشته است در جهت پیشبرد و رونق نثرنویسی زبان ترکی  قدمی بردارم، به این امید که شاهد شکوفایی هرچه بیشتر این زبان و قلم همانند  شعر قشقایی باشیم. پس بیایید همانگونه که به این زبان سخن می‌‌گوییم بی‌هیچ اغراقی آن را ساده و سلیس هم بنویسیم تا از گزند دیگر زبان‌ و فرهنگ‌ها در امان بماند.

اين راه را كه با تحسين و تشويق روان‌شاد بهمن بيگي و همسر مهربانشان خانم سكينه كياني شروع كردم، با تشكر و قدرداني از اين بزرگواران، تقديم فرهنگ دوستان ايران عزيزم مي‌نمايم.

همچنين از اساتيد عزيزي كه ياور و پشتيبانم بودند؛ آقايان: علي قشقايي فرد كه از كتاب «قارقا قوناق‌لوگو» ايشان استفاده‌ي فراوان بردم؛ استاد اسدالله مرداني رحيمي پژوهشگر زبانهاي تركي-فارسي كه با راهنمايي و تصحيح متن كتاب و نوشتن مقدمه‌اي به زبان تركي دستم را گرفتند؛ استاد محمد نادري دره‌شوري كه بنده را تشويق به خلق اين اثر نمودند؛ خواهر محقق و بزرگوارم سركار خانم فتانه مرادي كه با كتاب «آلّينجاق اولدوزو»ي خود راهنمايم بودند؛ تشكر مي‌كنم و مديون محبّتهاي آنان هستم.

ناهيد (اولدوز) نوروزي چگيني                                                                       شیزاز  اردیبهشت 1389.

مقدمه

قاشقايي ميلّتي مينگلر ايل دير كي ايرانيٌنگ گونئيينده بؤيوك تمدّن و شهرلر ياراتميٌشلار و بو اؤلكه‌ده ياشاميٌش و ياشاماقدا ديٌرلار؛ هرنه‌ده كي مختلف زامانلاردا بير نئچه توٌرك قبيله‌لريندن ايرانيٌنگ گوٌنئيينه كؤچوب و گلميشلر و قاشقاييٌلارينان بيرلشميشلر؛ آما انگ قديم زاماندان قالاريٌ قاشقاييٌلار كرماندان تا خوزستانا و اصفهاندان تا بوٌشور(بوشهر)ه قالميٌشلار و بو يئرلرده ياشاميٌشلار و ياشاييٌرلار.

متأسفانه شاه عابّاس زامانيٌندان بري كي اصفهان شهري تبريز يئرينه باشكند (پايتخت) اوْلدو، بو ميلّتينگ آدي-ساني، فرهنگي، ديلي، گوٌجو و ياراديٌقلاري ظاهراً آزالديٌ؛ چونكي شاه عابّاسينگ اؤزو توٌرك ايدي؛ آما اؤز خلقي‌اينن تاجيكي دانيٌشارديٌ؛ اوْ زاماندان بري ايران گوٌنئيينده‌كي توٌركلرده آزتر اؤز ديللري‌اينن دانيٌشديلار؛ فقط كؤچري ائللر، كندلر و بير آزدا شهر ايچينده‌كيلر اؤز ديللريني و فرهنگلريني ساخلاتديٌلار و هاميٌ زاماندا توٌرك قالديٌلار.

رضا شاه زامانيٌندان سوْنگدا خفقان و بوْغونتو توٌرك ديللي خلقيميزي آرتيٌق آرادان آپارديٌ تا كي ايسلام جومهوروسوندان سوْرا آنا ياسا (قانون اساسي)نينگ 15 يمكي اصلينده توٌرك ديلينه درس وئرمك، اوْخوماق و يازماق آزاد اوْلدو و اوْندان سوْرا بيز اؤز ديليميزه يازيٌراك و اوْخويوراك.

من چوْخ زاماندان بري گؤينوم ايستيردي كي بير كيمسه بيزيم فولكلور حيكايتلريميزي قلمه چكه و هاميٌسيني توْپلايا تا بو اؤگودلو و اؤنملي (مهم) سؤزلر كي متللريميز ايچينده گؤرونور، ياددان چيٌخمايا و بو بؤيوك معنوي ثروتيميز كي مينگلر ايل بوندان قاباق آتالاريٌميز و آنالاريٌميزدان قالميٌش، آرادان گئدمه‌يه.

بو گوٌن كي عزيز باجيٌميز خانيٌم ناهيد (اولدوز) نوروزي چيگيني بير بؤيوك ايشي باشلاميٌش و قارغا و تيلكي كيتابيٌني توٌرك ديلينه چئويرميش و يازميٌش ديٌر، خوشحالام؛ مخصوصاً كي چوْخ آتا سؤزلري و دئييم (اصطلاح)لردن ايشه آپارميش و آخساق جئيران متلينيده توٌركويه چئويرير و يازيٌر كي آللاه اوٌمودونه تئزليگه چاپا يئتيشه‌ر؛ ايندي من بو آراشديٌريجي (محقّق) باجيٌميزا و قاشقاييٌ ميلّتينه تبريك دئمه‌لي‌يه‌م كي بيزيم بئله ائل سئوه‌ر و ديل سئوه‌ر قيٌزلار و اوْغوللاريٌميز قوْوًزانميٌشلار و اؤز ديللريني يازيٌرلار؛ من بو عزيز و آنالاريٌميز و آتالاريٌميز يوْللاريٌني گئدن باجيٌميز اوچون بؤيوك تاريٌدان ساغليٌق و ترقّي اومورام و اوٌمود واريٌم كي بو باجيٌميز كي نثر يوْلوندا ايكيمكي يازيچي دير كي خانيٌم فتانه مُرادي‌دان سوْرا قاشقايي ديلينه حيكايت و متل يازيٌر، هرنه‌ده كي ايشي و تحصيلاتي فيلم و رژيسورلوق (كارگرداني) دير؛ آما بو جوان و يئنگي يئتمه باجيٌميز علاقه‌سي توٌركونگ ديلينه و فرهنگينه كي چوخ دور انشاءالله گله‌جكده بير بؤيوك هوٌنرمند و يازيچي بانولاردان اولار كي توٌرك دوٌنياسينا علمي-ادبي و هوٌنري قوللوقلار ائده‌بيلر.

آرزوم بو دور كي ميلّتيميزينگ غيرتلي اوْغوللاريٌ و عفّتلي قيٌزلاري اولدوز ـناهیدـ خانيٌم تكين اؤز آنا ديللرينه ده‌يه‌رلي باخالار و بو ديلي و فرهنگي اؤزلري اوچون بير افتخار بيله‌لر و بيله‌لركي :

هركيم اؤز ديلينه دانيٌشمايا و يازمايا، اؤز-اؤزونه آرادان گئدميش؛ آما اؤزو بيلمير؛ اوْ بيلمير كي اؤز ميلّتي و آيريٌ ميلّتلر ايچينده گوٌلونجو اوْلموش.

اسدالله مرداني رحيمي

شيراز : 22/2/1389